Keksalik davridagi yolg‘izlik faqat hissiy yuk emas. Tadqiqotlarga ko‘ra, Singapurda 60 yosh va undan kattalar orasida 17–47% kishi ijtimoiy izolyatsiya holatida, qariyb 8% kishi esa o‘zini yolg‘iz his qiladi. Eng tashvishlisi, bunday holatlarning sog‘liq uchun zarari kuniga 15 dona sigaret chekish bilan teng deb baholanadi.
Sun’iy intellekt (AI) chat-botlari tobora aqlli bo‘lib, suhbatlashish qobiliyati kuchaygani sari, ular insoniy munosabatlarni to‘ldira oladigan, keng miqyosda joriy etish mumkin bo‘lgan va nisbatan arzon hamrohlik vositasi sifatida qaralmoqda. Xo‘sh, keksalar AI chat-botlarini qanchalik qabul qilishga tayyor?
Bu savolga javob topish uchun Singapur texnologiya va dizayn universiteti (SUTD) tadqiqotchilari jamoada mustaqil yashaydigan, yoshi 60 dan 89 gacha bo‘lgan 140 nafar keksa kishini tadqiqot guruhi ishlab chiqqan Ami Chat ijtimoiy chat-boti bilan muloqotga taklif qildi. Shundan so‘ng tadqiqotchilar ishtirokchilarning kundalik hayotda ijtimoiy chat-botlardan foydalanishga munosabati va istagini o‘rgandilar.
«Keksalarning ijtimoiy chat-botlardan foydalanish istagiga ta’sir qiluvchi omillar: texnologiyani qabul qilish, antropomorfizatsiya, haqiqiylik va AI ijtimoiy o‘zaro ta’sirini o‘rganish» nomli tadqiqot Innovation in Aging jurnalida chop etildi. Unda dizayn, sun’iy intellekt va texnologiyaning ushbu sohadagi qo‘llanilishi asosiy mavzu sifatida ko‘rib chiqildi.
Tadqiqot guruhiga rahbarlik qilgan professor Yao Veysyun (Yow Wei Quin, transkripsiya) shunday dedi: «Keksalar orasida AI chat-botlardan foydalanish tobora kengayib borayotganini kuzatyapmiz. Biroq bu guruhni texnologiyani, ayniqsa, undan hamroh sifatida foydalanishni qabul qilishga undaydigan omillar haqida hali yetarlicha empirik tadqiqotlar mavjud emas».
«Biz Ami Chat’ni keksalarning ehtiyojlariga mosroq, ulardan foydalanish uchun qulayroq va Singapurdagi mahalliy foydalanuvchilarning turmush sharoitiga yaqinroq qilish maqsadida ishlab chiqdik».
Ami Chat katta til modeli asosida ishlaydi. Foydalanuvchi matn terishi shart emas, u bilan bevosita ovoz orqali muloqot qilishi mumkin. Katta tugmalar va sodda imo-ishoralar foydalanish to‘sig‘ini pasaytiradi. Uning multfilm qahramoni esa samimiy va mehribon singapurlik ayol sifatida tasvirlangan, javoblari odatda qisqa va og‘zaki uslubda bo‘ladi.
Tadqiqotda olimlar «Keksalarning texnologiyani qabul qilish modeli» (STAM)ni kengaytirdilar. Ushbu model foydalanuvchining yangi texnologiyani qabul qilish istagi idrok etilgan qulaylik, sog‘liq holati kabi omillarga bog‘liq deb hisoblaydi. Tadqiqot guruhi bunga ijtimoiy munosabatlar bilan bog‘liq yana uchta ko‘rsatkichni qo‘shdi: antropomorfizatsiya darajasi, ya’ni chat-botning insonga qanchalik o‘xshashi; haqiqiylik, ya’ni uning samimiy va reaksiyalarining tabiiy tuyulishi; shuningdek, inson va AI o‘rtasidagi muloqot do‘st bilan suhbatga qanchalik yaqinligini o‘lchaydigan AI ijtimoiy o‘zaro ta’sir intensivligi (AISI).
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, STAM omillari keksalarning chat-botdan foydalanish istagidagi farqlarning 26% ini tushuntira olgan, ijtimoiy munosabatlar bilan bog‘liq uchta ko‘rsatkich esa qo‘shimcha ravishda 27% ini izohlagan.
Ishtirokchilar ushbu texnologiyadan foydalanishga qodir ekaniga va yetarlicha yordam olishi mumkinligiga ishonganida, chat-bot ularga yanada haqiqiy tuyulganida, shuningdek, muloqot o‘zaro javob qaytarish va samimiy suhbat xususiyatlariga ega bo‘lganida, ular Ami Chat’dan foydalanishga ko‘proq moyil bo‘lgan.
Biroq chat-botning «insonga o‘xshashligi» boshqa natijani ko‘rsatdi.
Muloqotdagi yaqinlik darajasi hisobga olingach, chat-botni haqiqiy odamga ko‘proq o‘xshatgan ishtirokchilar undan foydalanishga nisbatan pastroq istak bildirgan.
Yao Veysyun shunday dedi: «Ijtimoiy muloqotda mohir bo‘lish albatta haqiqiy odamga o‘xshashni anglatmaydi. Odamlar chat-botning ular bilan yaxshi muloqot qilishini xohlashi mumkin, biroq bot o‘zini odam qilib ko‘rsatishini istamasligi mumkin».
Sog‘liq holati ham keksalarning chat-botdan foydalanish istagiga kutilmagan tarzda ta’sir ko‘rsatdi.
O‘z sog‘lig‘ini past baholagan keksalar undan foydalanishga kuchliroq istak bildirgan. Bu holat asosan diqqatni jamlash qiyinligi va hayotdan qoniqish darajasining pastligi bilan bog‘liq edi.
U shunday dedi: «Hayot sifatidan unchalik qoniqmaydigan odamlar muloqot yoki yordam taklif qiladigan yangi texnologiyalarni sinab ko‘rishga ko‘proq moyil bo‘lishi mumkin».
Ushbu natijalar ishlab chiquvchilar uchun ham amaliy yo‘l-yo‘riq beradi: chat-bot avvalgi suhbatlarni eslab qolishi va foydalanuvchining xohishlariga moslashishi kerak; foydalanish interfeysi imkon qadar sodda bo‘lishi lozim; ayni paytda AI’ni tobora ko‘proq haqiqiy odamga o‘xshatishga intilmaslik kerak.
Tadqiqotchilarning fikricha, ideal tizim tabiiy muloqot qila olishi va yaxshi javoblar berishi, biroq foydalanuvchi qarshisida chat-bot turganini aniq anglab turishi kerak.
Bundan tashqari, ushbu texnologiyani keksalarga qanday tanishtirish va targ‘ib qilish ham muhim ahamiyatga ega.
Yao Veysyun shunday dedi: «Targ‘ibotning dastlabki bosqichida amaliy foydalanish bo‘yicha texnik yordam, aniq qo‘llanmalar hamda tushunish va topish oson bo‘lgan yo‘riqnomalar taqdim etilishi kerak. Bu foydalanuvchilarning texnologiyadan mustaqil foydalanish qobiliyatiga ishonchini oshiradi».
«Bu natijalar samarali va keng miqyosda joriy etish mumkin bo‘lgan AI hamrohlik vositalarini ishlab chiqish uchun juda muhim. Bunday vositalar yolg‘izlikni kamaytirishga, qarib borayotgan aholining hayot sifati va farovonligini yaxshilashga yordam berishi mumkin».
Tadqiqot guruhi ushbu tadqiqot nazorat qilinadigan muhitda faqat bir marta muloqot qilish orqali ishtirokchilarning dastlabki taassurotlarini o‘rganganini ham tan oldi. «Foydalanish istagi» faqat kelajakdagi uzoq muddatli foydalanish uchun yo‘nalish beruvchi ko‘rsatkich bo‘lib, foydalanuvchilar bunday mahsulotlardan albatta muntazam foydalanishini isbotlamaydi.
Tadqiqot e’lon qilinganidan so‘ng Ami Chat Ami-Go deb qayta nomlandi. Tadqiqot guruhining keyingi bosqichida keksalarning Ami-Go’dan kundalik hayot sharoitida uzoq muddat foydalanishi kuzatiladi.
Hozirda Ami-Go Yao Veysyun laboratoriyasi ishlab chiqqan ikki tilli kognitiv mashg‘ulot loyihasi Ami-Able bilan ham birlashtirildi. Natijada yangi platforma yaratildi va u hozirda birinchi bosqich sinovlarini yakunlash arafasida.