Sun’iy intellekt sanoati rivojlanishning yangi bosqichiga kirdi. Xitoyning yangi avlod modellari, jumladan Moonshot AI’ning Kimi K3 va DeepSeek’ning V4 Flash modellari raqobatiga javoban, dunyoning yirik AI kompaniyalari mahsulotlar narxlarini keskin pasaytirmoqda va boshlang‘ich darajadagi modellar imkoniyatlarini oshirmoqda.
Yaqinda bu strategiyani qo‘llagan kompaniya OpenAI bo‘ldi. Kompaniya o‘zining asosiy ilg‘or modeli ChatGPT 5.6 Luna narxini 80% ga (har bir million Token uchun) pasaytirdi, o‘rta darajadagi 5.6 Terra modelining narxi esa 20% ga tushirildi. Bundan bir haftadan sal ko‘proq vaqt oldin Google narxi pastroq bo‘lgan Gemini 3.6 Flash va 3.5 Flash-Lite modellarini taqdim etgan edi. Anthropic to‘g‘ridan-to‘g‘ri narx pasaytirmagan bo‘lsa-da, eng arzon Opus 4.8 modelini imkoniyatlari kuchliroq Claude 5.0 bilan almashtirdi va ayni narxni saqlab qoldi.
Global raqobatning kuchayishi AI imkoniyatlarini yanada arzonlashtirmoqda, biroq buning evaziga yirik kompaniyalarning foyda marjasi qisqarishi mumkin. Avvalgi bir necha oy davomida bir qator yirik AI kompaniyalari xarajatlarni qisqartirishini e’lon qildi va AI texnologiyalaridan foydalanish ko‘lamini chekladi. Bunga AI rivojini faol ilgari surgan Ilon Maskning xAI kompaniyasi ham kiradi. Tobora ko‘proq xodimlar AI’dan foydalana boshlayotgan bo‘lsa-da, mavjud hisobotlarga ko‘ra, amaldagi mehnat unumdorligi o‘sishi kutilgan darajaga yetmagan.
Xitoy va AQShning AI rivojlantirish yo‘nalishlaridagi farq ma’lum ma’noda ikki mamlakatning uzoq yillik sanoat ustunliklarini aks ettiradi.
Amerika kompaniyalari odatda eng ilg‘or texnologiyalarni rivojlantirish uchun ulkan mablag‘ sarflaydi, xitoylik ishlab chiquvchilar esa kuchli ishlab chiqarish va muhandislik salohiyatiga tayanib, narxi pastroq, ko‘lami ixchamroq, ammo yuqori darajadagi imkoniyatlari bo‘yicha deyarli kam bo‘lmagan AI modellarini yaratmoqda.
DeepSeek 2025 yilda G‘arb AI ishlab chiquvchilariga katta zarba bergan edi, Kimi K3 esa 2026 yilda shunga o‘xshash ta’sir ko‘rsatdi. Alohida olinganda ham, bu voqealar OpenAI, Google va Anthropic kabi kompaniyalarga bosimni his qildirish uchun yetarli.
Biroq undan oldingi bir necha oy davomida AI’dan keng foydalanuvchi ko‘plab kompaniyalar Token xarajatlari tez sur’atda oshayotganidan shikoyat qilib kelgan. Shu sababli bozor ko‘rsatkichlari yaqin, ammo narxi keskin past bo‘lgan yangi model paydo bo‘lgach, butun sanoat kuchli larzaga keldi.
Endilikda yirik AI kompaniyalari model parametrlari soni va o‘qitish ma’lumotlari hajmini shunchaki oshirish orqali raqobatlasha olmaydi. Ular haqiqiy narx raqobatini boshlashi kerak, OpenAI esa ayrim modellarining narxlarini keskin pasaytirdi.
E’tiborlisi, OpenAI eng kuchli flagman modeli narxini pasaytirmadi. Aksincha, ushbu modelning tezroq versiyasi narxi oshdi. Shunga qaramay, uning ilg‘or darajadagi modeli tarixdagi eng past narxga tushdi, AI imkoniyatlarining o‘sishi va narxlarning pasayish tezligi esa hayratlanarli.
Joriy yilning mart oyida OpenAI kuchliroq agentlik imkoniyatlariga ega ChatGPT 5.4 modelini chiqardi. O‘shanda uning narxi har bir million kiruvchi Token uchun 2.5 dollar (izoh: joriy valyuta kursida taxminan 16.9 yuan), har bir million chiquvchi Token uchun esa 15 dollar (joriy kursda taxminan 101.5 yuan) edi.
Hozir GPT 5.6 Luna narxi har bir million kiruvchi Token uchun 0.20 dollar (joriy kursda taxminan 1.4 yuan), har bir million chiquvchi Token uchun esa 1.20 dollar (joriy kursda taxminan 8.1 yuan)gacha tushdi.
Bu ilg‘or model chiqarilganidan narxi keskin pasaytirilguniga qadar atigi 4 oydan kamroq vaqt o‘tganini anglatadi.
Ushbu narx pasayishidan so‘ng Luna DeepSeek V4 bilan raqobatlasha oladigan narx diapazoniga kirdi. DeepSeek V4 Professional versiyasi narxi har bir million kiruvchi Token uchun 0.435 dollar (joriy kursda taxminan 2.9 yuan), har bir million chiquvchi Token uchun 0.87 dollar (joriy kursda taxminan 5.9 yuan)ni tashkil etadi.
GPT 5.6 Terra imkoniyatlari kuchliroq model bo‘lsa-da, narxi 20% ga pasaytirilgach, har bir million kiruvchi Token uchun 2 dollar (joriy kursda taxminan 13.5 yuan), har bir million chiquvchi Token uchun 12 dollar (joriy kursda taxminan 81.2 yuan) bo‘ldi. Bu ko‘pchilik e’tiboridagi Kimi K3 narxidan past: har bir million kiruvchi Token uchun 3 dollar (joriy kursda taxminan 20.3 yuan), chiquvchi Token uchun 15 dollar (joriy kursda taxminan 101.5 yuan).
Shu bilan birga, GPT 5.6 Sol har bir million kiruvchi va chiquvchi Token uchun mos ravishda 5 dollar (joriy kursda taxminan 33.8 yuan) va 30 dollar (joriy kursda taxminan 203 yuan) narxini saqlab qoldi. OpenAI hatto o‘zining yuqori darajadagi modeli narxini oshirdi: 5.6 Sol’ning Fast rejimi har bir million kiruvchi Token uchun 10 dollar (joriy kursda taxminan 67.7 yuan), chiquvchi Token uchun 60 dollar (joriy kursda taxminan 406 yuan) turadi. U kechikishni kamaytirgan holda bir xil darajadagi intellektni taqdim etib, Claude Fable 5, Mythos 5 kabi flagman ilg‘or modellar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri raqobatlashadi.
Ammo savol shuki: bu narx pasaytirish strategiyalari haqiqatan ham OpenAI’ga foyda keltira oladimi?
Joriy yil boshida OpenAI o‘zining birinchi tomon ma’lumot markazlariga mustaqil egalik qilish rejasidan amalda voz kechganini e’lon qilganidan so‘ng, “yangi bulutli hisoblash provayderlari” (Neoclouds) bilan tuzilgan ijara shartnomalari yanada muhim ahamiyat kasb etdi.
Masalan, Oracle bilan tuzilgan qiymati 300 milliard dollargacha (joriy kursda taxminan 2.03 trillion yuan) bo‘lgan hisoblash resurslarini xarid qilish kelishuvi OpenAI xizmatlarining uzluksiz ishlashi uchun muhim asosga aylandi.
Biroq avval tashqi kuzatuvchilar OpenAI bunday xarajatlarni qanday qoplay olishiga shubha qilgan bo‘lsa, hozir bu savol yanada dolzarb bo‘lib qoldi.
OpenAI hozir obuna biznesida muntazam zarar ko‘rmoqda va joriy yil boshida muhim daromad maqsadiga erisha olmadi. 2025 yilda esa daromad doimiy oshib turganiga qaramay, kompaniya o‘nlab milliard dollar zarar ko‘rdi.
OpenAI 2030 yilgacha hisoblash resurslariga taxminan 600 milliard dollar (joriy kursda taxminan 4.06 trillion yuan) sarmoya kiritishni va’da qilgan.
Daromad o‘sishda davom etsa ham, u bunday ulkan xarajatlarni qoplash uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin. Hozir eng ommabop va eng arzon modellar narxining yana pasaytirilishi kompaniyaning foyda marjasi keskin qisqarishi, hatto butunlay yo‘qolishi mumkinligini anglatadi.
Bu tashqi muhitda NVIDIA OpenAI’ga 250 milliard dollar (joriy kursda taxminan 1.69 trillion yuan) miqdorida investitsiya ko‘magini taqdim etishi mumkinligi haqidagi muhokamalarning sabablaridan biri bo‘lishi mumkin.
Albatta, bu muammoga duch kelayotgan yagona kompaniya OpenAI emas. O‘tgan yil davomida Google’ning AI infratuzilmasiga kiritgan sarmoyasi uning bulutli biznesi daromadidan taxminan 9 baravar ko‘p bo‘ldi. Anthropic yaqinda yilliklashtirilgan daromad bo‘yicha foydaga erisha olgan bo‘lsa-da, bunga asosan xAI bilan Colossus ma’lumot markazini arzon narxda ijaraga olish bo‘yicha tuzilgan cheklangan hamkorlik sabab bo‘ldi.
AI’ni ishlatish va qurish xarajatlari birdaniga kamaygani yo‘q, biroq kompaniyalar narxlarni muntazam pasaytirib, yanada past xarajat evaziga tezroq va kuchliroq modellarni taqdim etmoqda.
Tashqi tomondan qaraganda, bu raqamlar mantiqsizdek ko‘rinadi.
AI sanoati AI ommalashuvining tezlashish sabablarini tushuntirish uchun ko‘pincha “Jevons paradoksi” (Jevons Paradox)ga murojaat qiladi.
Jevons yashagan davrda samaradorligi yuqoriroq ko‘mir dvigatellari ko‘mir sarfini kamaytirmadi. Aksincha, foydalanish ko‘lami kengaygani sababli ko‘mirga bo‘lgan umumiy talab oshdi.
Bugun AI kompaniyalari AI’dan foydalanish xarajatlari pasaygani sari odamlar ko‘proq qo‘llash ssenariylarini topadi va natijada AI’dan umumiy foydalanish hajmi keskin oshadi, deb hisoblaydi.
Aynan shu hozirgi Token narxlarini pasaytirish strategiyasi ortidagi mantiq bo‘lishi mumkin.
Agar Token yetarlicha arzon bo‘lsa, foydalanuvchilar foydalanish hajmini keskin oshiradi va ko‘lam o‘sishi orqali yuqoriroq daromad keltiradi. Bundan tashqari, joriy yil oxiridan keyin yangi avlod AI tezlashtiruvchi chiplar ma’lumot markazlarida kengroq qo‘llanila boshlaydi. Bir birlik quvvat sarfiga to‘g‘ri keladigan Token qayta ishlash qobiliyati 10 baravar oshishi mumkin, bu esa foyda marjasi pastroq biznesning ham ko‘lam hisobiga foydaga chiqishiga imkon beradi.
Bundan tashqari, NVIDIA’ning kelajakdagi Vera Rubin platformasi ham e’tiborga loyiq. NVIDIA ushbu platforma Token’lar bo‘yicha unumdorlik samaradorligini yana 10 baravar oshirishini ta’kidlamoqda.
Nazariy jihatdan, Blackwell va Vera Rubin platformalarining ustunliklari AI inferens serverlarini yanada yuqori foyda salohiyatiga ega sohaga aylantirishi mumkin.
Shunga qaramay, yirik AI kompaniyalari, ayniqsa raqobat kuchayib, Token narxlari muntazam pasayib borayotgan bir sharoitda, faqat AI biznesidan tushadigan daromad hisobiga hozirgi ulkan xarajatlarni qoplay olishini tasavvur qilish qiyin.