«Odisseya»dan tortib Agata Kristining detektiv romanlarigacha insoniyat avlodlar davomida kitob javonlarini to‘ldirgan juda ko‘p ajoyib hikoyalar yaratdi. Biroq bir tadqiqot bugungi kunda sun’iy intellekt inson yozuvchilari uchun raqibga aylana boshlagan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi.
«Judgment and Decision Making» jurnalida e’lon qilingan tadqiqotda olimlar 1 682 nafar voyaga yetgan kishini 6 ta qisqa hikoyani o‘qishga taklif qildi. Ulardan 3 tasi insonlar, yana 3 tasi esa ChatGPT tomonidan yozilgan. Har bir AI hikoyasi inson yozgan hikoyalardan biriga o‘xshash mavzu asosida yaratilgan.
Tadqiqotchilar ishtirokchilarga o‘qiyotgan hikoyalari inson yoki AI tomonidan yozilganini aytishdi, biroq bu ma’lumot har doim ham to‘g‘ri bo‘lmagan. Shundan so‘ng ishtirokchilardan hikoyalarning jozibadorligi, o‘qish tajribasi va umumiy sifatini baholash so‘raldi.
Natijalar AI yaratgan hikoyalarni o‘qigan ishtirokchilar ularni yanada qiziqarli va inson yozgan hikoyalarni o‘qigan ishtirokchilarga qaraganda sifatliroq deb hisoblaganini ko‘rsatdi. Biroq ishtirokchilarga muayyan hikoya inson tomonidan yozilgani aytilganda, ular unga yuqoriroq baho bergan.
Tadqiqotning asosiy muallifi, AQShning Pensilvaniya shtatidagi Villanova universiteti doktori Deena Skolnick Weisberg shunday dedi: “AI tizimlari allaqachon qisqa hikoyalar yarata oladi va odamlar bu hikoyalarni inson yozgan asarlardan kam emas, hatto yaxshiroq deb hisoblaydi. Shunga asoslanib, AI imkoniyatlariga bo‘lgan qarashimizni qayta ko‘rib chiqishimiz kerak.”
Biroq Weisbergning o‘zi ham ijodkor. Uning ta’kidlashicha, bu yozuvchilikni AI’ga topshirish kerak degani emas. U texnologiya kompaniyalari AI yordamida yaratadigan romanlar inson yozuvchilari asarlaridan farq qilishi mumkinligini qayd etdi.
U shunday dedi: “AI yozgan romanlar, shuningdek, AI va insonlar hamkorlikda yaratgan romanlar uchun joy ajratishimiz kerak bo‘lishi mumkin, ammo bu inson ijodiy jarayoni endi qadrlanmaydi degani emas. Insonlar ijodiy o‘zini ifodalash, o‘zini sinash, shuningdek, o‘z tajribalarini anglash va tartibga solish uchun yozadi. AI inson yaratgan hikoyalarga o‘xshash asarlar yaratishga qodir ekani bu holatlarni o‘zgartirmaydi.”
Tadqiqot natijalari odamlarning AI’ga munosabati ham baholarga ta’sir qilishini ko‘rsatdi. AI’ga ijobiyroq munosabatda bo‘lgan ishtirokchilar hikoya ChatGPT tomonidan yozilgani aytilganda, AI’ga salbiyroq qaraydigan ishtirokchilarga qaraganda yuqoriroq baho bergan.
Shundan so‘ng tadqiqotchilar jami 905 nafar voyaga yetgan kishi ishtirok etgan yana ikki tajriba o‘tkazdi. Ishtirokchilarga 6 ta qisqa hikoyadan ikkitasi ko‘rsatildi. Bu ikki hikoya bir xil mavzuga ega bo‘lgan, ammo ulardan faqat bittasi inson tomonidan yozilgan. Ishtirokchilar qaysi hikoyani inson, qaysi birini AI yozganini aniqlashi kerak edi.
Tajribalardan birida ishtirokchilarning taxminan 40 foizi to‘g‘ri javob berdi, bu hatto tasodifiy taxmindan kutiladigan aniqlikdan ham past edi; boshqa tajribada esa to‘g‘ri javoblar ulushi 52 foizni tashkil qildi.
Tadqiqotchilar shunday yozdi: “Ishtirokchilar inson yozgan hikoyalarni AI yaratgan hikoyalardan ajrata olganini ko‘rsatuvchi universal dalillar topilmadi.”
Tadqiqotchilar ishtirokchilarning o‘zlari bildirgan roman o‘qish yoki yozish tajribasi hikoya muallifini aniqlashdagi aniqlik bilan sezilarli darajada bog‘liq emasligini, biroq AI tizimlari bilan qanchalik yaxshi tanish bo‘lsa, ularning aniqlik darajasi shunchalik yuqori bo‘lishini ham aniqladi.
Weisberg shunday dedi: “AI yozuvining o‘ziga xos uslubi bor. Mashq qilish orqali bu uslubni, xuddi turli inson mualliflarining o‘ziga xos yozish uslubini ajratishni o‘rganganimiz kabi, asta-sekin taniy olishni o‘rganishimiz mumkin.”
Weisbergning fikricha, odamlar “inson tomonidan yozilgan” deb belgilangan hikoyalarni ko‘proq yoqtirishi ularning haqiqiylikka intilishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ammo amaliy o‘qish tajribasida odamlar AI yaratgan hikoyalarni ko‘proq yoqtirishining sababi bu hikoyalarni o‘qish va tushunish osonroq ekanida bo‘lishi mumkin.
Biroq tadqiqotda qatnashmagan Birmingem universitetining kino va ijodiy yozuv professori Luke Kennard AI hanuz nihoyatda bahsli mavzu ekanini ta’kidladi.
U shunday dedi: “Biz inson bo‘lganimiz uchun AI’ni insoniylashtirishga, uni mehribon va xolis qiyofaga ega qandaydir nur sochuvchi robot sifatida tasavvur qilishga moyilmiz. Aslida esa u o‘g‘irlangan ulkan yozuvlar ma’lumotlar bazasiga asoslangan bashorat kodidan boshqa narsa emas. Bu kodlar ko‘lami ulkan, xarajati yuqori va vayronkor ma’lumotlar markazlarida ishlaydi hamda atrofdagi jamoalarga halokatli ta’sir ko‘rsatadi.”
Kennard AI imlo tekshiruv vositasi yoki sinonimlar lug‘ati kabi oddiy “vosita” emas, balki mavjudlikka tahdid soluvchi hodisa ekanini ham ta’kidladi.
U shunday dedi: “Albatta, ko‘rsatma to‘g‘ri yozilib, biroz moslashtirish va sayqallashdan so‘ng, u izchil, hatto yoqimli she’r yaratishi mumkin. Axir uning o‘quv ma’lumotlari minglab yillik inson ijodidan olingan. Agar u hatto buni ham uddalay olmaganida, bu yanada noqulay bo‘lardi. Menimcha, biz berishimiz kerak bo‘lgan haqiqiy savol: bularning barchasi bunga arziydimi? Javob mutlaqo aniq: yo‘q, arzimaydi.”