WIRED xabariga ko‘ra, ish qidirish va mehnat faoliyatiga oid sharhlar platformasi Glassdoor’da sun’iy intellektni boshqa guruhlarga qaraganda ancha ko‘proq yoqtirmaydigan bir toifa bor.
“AI’ni odamlar endi o‘z fikri va miyasidan foydalanmasligi talab qilinadigan darajada joriy etish juda jirkanch.” Mazmunan shunday fikr bildirgan sharhlardan biri shu tarzda yozilgan. Yana bir sharhda esa: “AI’ni hamma uchun majburan tiqishtirishni bas qiling”, deyiladi. Boshqa biri to‘g‘ridan-to‘g‘ri tanqid qiladi: “Bu kompaniya foydalanadigan AI ilovalarining barchasi axlat.”
Ajablanarlisi shundaki, bu sharhlarni qoldirganlar jurnalist yoki o‘qituvchilar emas, balki sug‘urta da’volarini ko‘rib chiquvchilardir.
Glassdoor’ning yaqinda o‘tkazgan tadqiqotiga ko‘ra, sharh yozishda AI’ni tilga olgan sug‘urta da’volari mutaxassislarining 98 foizi uni tanqid qilgan. Shu sababli ular AQSh mehnat bozorida AI’ni eng ko‘p yomon ko‘radigan kasb guruhlaridan biriga aylangan.
Tadqiqotga ko‘ra, sug‘urta da’volarini ko‘rib chiquvchilar eng ko‘p “AI’ga mukkasidan ketgan rahbariyat xatoga moyil AI’ni xodimlar va mijozlarga majburan joriy etayotganidan” shikoyat qiladi. AI amaliy ish jarayonida muammoga duch kelganda esa, oqibatlarni bartaraf etish baribir da’volar bo‘yicha mutaxassislarga qoladi.
Ahmad Jackson ham shunday tajribani boshdan kechirgan.
Taxminan bir yil avval u yirik sug‘urta kompaniyasining da’volar bo‘limida ishlagan. O‘shanda kompaniya zararni dastlabki qayd etish bosqichiga AI’ni joriy etishga qaror qilgan. Ya’ni mijoz hodisa haqida ilk bor xabar berganida, AI da’vo ishini ochishi va tegishli ma’lumotlarni to‘plashi kerak edi.
Kompaniya dastlab bu texnologiya xodimlar va sug‘urtalangan shaxslarga foyda keltirishiga umid qilgan: oddiy da’volar tezroq ko‘rib chiqiladi, murakkab holatlar esa haqiqiy xodimlarga topshiriladi.
Ammo amalda bunday bo‘lmadi.
Jacksonning aytishicha, u va boshqa da’volar bo‘yicha mutaxassislar birdaniga AI tomonidan noto‘g‘ri tasniflangan ko‘plab ishlar bilan yuzma-yuz kelishgan va ularni to‘g‘ri bo‘limlarga qayta yo‘naltirishga majbur bo‘lishgan.
AI yaratgan da’vo xulosalarini o‘qir ekan, u bir necha bor “gallyutsinatsiya” muammosiga duch kelgan. U bu xato ma’lumotlarni beixtiyor da’vo arizachilari yoki ularning advokatlariga yetkazganida, mijozlarning g‘azabiga oxir-oqibat o‘zi duch kelgan.
Ko‘p o‘tmay Jackson ishdan bo‘shab, boshqa sug‘urta kompaniyasiga o‘tgan.
“AI ko‘pincha ishlarni noto‘g‘ri bajaradi, — dedi Jackson WIRED’ga. — Qolaversa, u da’volar bo‘yicha mutaxassislarga aksincha ko‘proq ish yuklaydi.”
AQShning Alabama shtatidagi Mobile shahridan bo‘lgan da’volar sohasi rahbari Geoffrey Conrad ham sohada yaqqol “AI charchog‘i” paydo bo‘lganini aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra: “Ishimizga tinimsiz tiqishtirilayotgan bu AI’lardan to‘yib ketdik.”
Glassdoor’ning katta iqtisodchisi Chris Martin dastlab sug‘urta da’volarini ko‘rib chiquvchilar AI’ni bunchalik yomon ko‘rishini kutmagan. Tadqiqot natijalarini ko‘rgach, u ma’lumotlarni hatto qayta tekshirgan va keyin chuqurroq surishtiruv boshlagan.
Martin yakunda sug‘urta da’volari sohasi ulkan o‘zgarishlarni boshdan kechirayotgan, degan xulosaga kelgan.
AQSh Mehnat statistikasi byurosi (BLS) 2024 yilda keyingi o‘n yil ichida AQShda sug‘urta da’volarini ko‘rib chiquvchilar soni 18 900 nafarga, ya’ni taxminan 5 foizga kamayishini prognoz qilgan.
AQSh Mehnat statistikasi byurosi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yil mayidan 2026 yil mayigacha bu sohadagi bandlik darajasi yana 21 foizga keskin pasaygan.
Faoliyatini endigina boshlayotgan da’volar bo‘yicha mutaxassislar uchun vaziyat yanada og‘ir. Glassdoor ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yildan beri sug‘urta da’volari sohasidagi boshlang‘ich lavozimlar uchun vakansiyalar soni 50 foizga kamaygan.
AQSh Mehnat statistikasi byurosi texnologik taraqqiyotni bandlikning qisqarishiga olib kelayotgan muhim omillardan biri deb hisoblaydi.
So‘nggi bir necha yil ichida bir nechta AI startapi sug‘urta sohasiga kirib keldi. Masalan, Liberate va Pace kabi kompaniyalar sug‘urta sohasini “qayta shakllantirish” haqidagi qarashlari bilan millionlab dollar mablag‘ jalb qildi. An’anaviy sug‘urta kompaniyalari ham AI’dan foydalanish ko‘lamini kengaytirib, sun’iy intellektni tobora ko‘proq da’vo ishlarini ko‘rib chiqishga jalb qilmoqda.
Amaliyotda bu mijoz da’vo arizasini topshirganida endi inson bilan gaplashmasligi, balki bevosita chatbot bilan muloqot qilishi mumkinligini anglatadi.
Uy-joyga zarar yetgan holatlarda sug‘urta kompaniyasi hodisa joyiga xodim yubormasligi, buning o‘rniga mijoz taqdim etgan foto yoki videolarni AI tahlil qilib, tovon puli miqdorini hisoblashiga imkon berishi mumkin.
Yuzlab sahifadan iborat tibbiy hujjatlarni ham AI’ga topshirib, asosiy mazmunini ajratib olish mumkin.
Hatto sug‘urta kompaniyasining AI tizimi sug‘urtalangan shaxs yuklagan foto, video, tasdiqlovchi hujjat va kvitansiyalarni bevosita qayta ishlab, bir necha soniya ichida tekshiruvni yakunlashi va tovon pulini to‘lashi mumkin.
Sug‘urta kompaniyasi Lemonade aynan shu maqsadni amalga oshirishni istaydi.
2015 yilda tashkil etilganidan beri Lemonade an’anaviy sug‘urta sohasidagi sermehnat ma’muriy jarayonlarni “robotlar va mashinaviy o‘rganish” yordamida almashtirishni maqsad qilganini ta’kidlab keladi.
O‘tgan yil oxiriga kelib, kompaniyaning o‘zi ishlab chiqqan AI Jim chatboti dastlabki da’volarning 96 foizini ko‘rib chiqqan, avtomatlashtirilgan tizim esa barcha da’volarning taxminan 55 foizini qayta ishlashda ishtirok etgan.
Bunga qarama-qarshi ravishda, State Farm kabi an’anaviy sug‘urta kompaniyalari da’volar bilan ishlash inson tajribasi va raqamli texnologiyalar uyg‘unligini talab qilishini ta’kidlaydi.
Shunga qaramay, ayrim sug‘urta da’volari bo‘yicha mutaxassislar aslida o‘zlarini kelajakda almashtiradigan AI’ni o‘qitishga yordam berayotganidan xavotirda.
Lemonade vakili Paul Staats shunday dedi: “AI ko‘plab ish o‘rinlariga ta’sir qiladi va sug‘urta sohasi, hatto butun iqtisodiyotdagi ko‘plab mavjud kasblarga xavf tug‘diradi.”
Ammo u avtomatlashtirish xodimlarga “hamdardlik, g‘amxo‘rlik va professional bilim”ni eng murakkab da’vo ishlariga yo‘naltirish imkonini beradi, deb hisoblaydi.
Staats shuningdek, Glassdoor hisobotiga “butun sug‘urta sohasi jiddiy e’tibor berishi kerak”,ligini aytdi.
“Hozir ish ham yo‘q, yaxshi bandlik istiqbollari ham ko‘rinmayapti”, — dedi Glassdoor katta iqtisodchisi Martin.
Glassdoor ma’lumotlariga ko‘ra, xodimlar qisqartirish yaqinlashayotganini his qilganda, ular qoldiradigan sharhlarda AI’ga qarshilik tobora kuchayadi.
Martin aytishicha, xodimlar kompaniya sifati past AI mahsulotini o‘zlariga yoki mijozlarga majburan joriy qilayotganini his qilsa, AI’ga nisbatan kuchli shubha va norozilik bildiradi.
Da’volar sohasi rahbari Conrad ko‘plab hamkasblari AI modellari tomonidan almashtirilayotganini his qilayotganini aytdi.
“AI shunchaki vosita, — dedi u. — Nazorat hech qachon uning qo‘liga topshirilmasligi kerak.”
Albatta, barcha da’volar bo‘yicha mutaxassislar AI’ni butunlay foydasiz deb hisoblamaydi. Jacksonning aytishicha, AI ayrim ma’muriy ishlarda haqiqatan ham yordam bera oladi. Masalan, u “mayda-chuyda” deb hisoblagan telefon orqali bajariladigan ayrim ishlarni, jumladan mijozning ijaraga olingan avtomobili buyurtmasini bir necha kunga uzaytirishni AI yordamida amalga oshiradi.
State Farm vakili Justin Tomczak ham kompaniya “State Farm agentlari va xodimlarini yaxshiroq vositalar bilan ta’minlab, eng muhim ish — mijozlarga yordam berishga ko‘proq vaqt ajratishlariga imkon yaratishni” istashini aytdi.
Ammo avval da’volar bo‘yicha mutaxassis bo‘lib ishlagan, hozir esa sug‘urta sohasi maslahatchisiga aylangan Sandy Avina da’volar bo‘yicha xodimlar AI chiqargan natijalarga “unchalik ishonmasligini” aytdi. Masalan, advokat topshirgan hujjatda dog‘ yoki xira iz bo‘lsa, bu AI’da “gallyutsinatsiya” yuzaga kelishiga va oxir-oqibat noto‘g‘ri tovon puli to‘lanishiga olib kelishi mumkin.
Xuddi shuningdek, AI tibbiy hisobotni umumlashtirishda muhim ma’lumotni tushirib qoldirsa, tovon puli miqdori noto‘g‘ri hisoblanishi mumkin.
Yana bir muammo shundaki, mijozlar chalkash yoki xato ma’lumotlarning asl manbai AI ekanini odatda bilmaydi. Ular ko‘pincha xatoga ish uchun mas’ul da’volar bo‘yicha mutaxassis yo‘l qo‘ygan, deb o‘ylaydi.
Conrad ko‘pchilik sug‘urta da’volarini ko‘rib chiquvchilar haqida yaxshi fikrda emasligini, hatto ularni falokat yuz berganidan keyin o‘lja izlab aylanib yuradigan “sovuqko‘ngil kalxatlar” deb bilishini tushunadi.
Ammo u yaxshi da’volar bo‘yicha mutaxassis hamdard bo‘lishi va sug‘urtalangan shaxsga munosib tovon pulini olishda qo‘lidan kelgan barcha yordamni berishga tayyor turishi kerak, degan fikrda qat’iy qolmoqda.