The Guardian xabariga ko‘ra, Avstraliyadagi ijtimoiy tarmoqlar taqiqi ortidagi tegishli texnologiyalarni sinovdan o‘tkazish uchun tayyorlangan hisobot mualliflari tahrirlash jarayonida ChatGPT’dan foydalanganini tan oldi, biroq hisobotdagi ko‘plab iqtibos xatolari sun’iy intellekt “gallyutsinatsiyasi” natijasi ekanini rad etdi.
Qiymati 3,48 million Avstraliya dollariga teng bo‘lgan yoshni tasdiqlash texnologiyasi sinovi (izoh: amaldagi kurs bo‘yicha taxminan 16,629 million yuan) Buyuk Britaniyada joylashgan Age Check Certification Scheme (ACCS) tomonidan o‘tgan yili o‘tkazildi. Unda ijtimoiy tarmoqlar platformalari Avstraliyada 16 yoshga to‘lmagan foydalanuvchilarga ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishni taqiqlashni amalga oshirishda qo‘llashi mumkin bo‘lgan turli texnologiyalar sinovdan o‘tkazildi.
Avstraliyaning kommunikatsiyalar vaziri Anika Wells hisobotni yuqori baholab, u “ko‘plab samarali variantlar”ni namoyish etganini va o‘tgan yil dekabr oyida ijtimoiy tarmoqlar taqiqining rasman kuchga kirishiga zamin yaratganini aytdi.
Hisobotning katta qismi mualliflarning hozirda mavjud turli yoshni tasdiqlash texnologiyalari ustida o‘tkazgan amaliy sinovlariga asoslangan. Biroq unda “rivojlanayotgan texnologiyalar”ga bag‘ishlangan alohida bob ham bor bo‘lib, kelajakda yoshni tasdiqlash uchun qo‘llanishi mumkin bo‘lgan yangi usullarni tanishtirish maqsadida bir nechta akademik maqolaga havola qilingan.
Avstraliya Senatida hozirda ijtimoiy tarmoqlar taqiqiga oid qonunlarni yanada kuchaytirish maqsadida tekshiruv olib borilmoqda. Tekshiruv davomida taqdim etilgan materiallarda ushbu hisobotda kamida ikkita iqtibos xatosi borligi ko‘rsatildi. Materiallarda bu “iqtiboslar haqiqiy manbalarga emas, balki AI gallyutsinatsiyasiga asoslangan ko‘rinadi”, deb ta’kidlangan.
Shu oy The Guardian’ning Avstraliya nashri bu masala yuzasidan ACCS’ga murojaat qilganida, tashkilot vakili dastlab hisobotda sun’iy intellektdan foydalanilganini rad etdi. Keyin esa jamoa ayrim paragraflarni ifodani yanada ixcham qilish uchun AI yordamida qayta yozganini tan oldi.
Vakil shunday dedi: “Biz hisobotni yoki undagi iqtibos materiallarini yaratishda AI’dan foydalanmadik... Har bir material tekshirilib, havolalar va hisobotlar haqiqatda mavjudligi hamda keltirilgan muayyan masalaga aloqadorligi tasdiqlandi.”
Biroq The Guardian’ning Avstraliya nashri hisobotni mustaqil tahlil qilgach, faqat shu bobning o‘zida 6 ta manbaga oid ma’lumotda xato borligini aniqladi.
Xatolar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: ayrim raqamli obyekt identifikatorlari (DOI, ya’ni muayyan akademik maqolaga mos keladigan noyob harf va raqamlar to‘plami) umuman mavjud bo‘lmagan maqolalarga olib boradi; ayrim DOI’lar noto‘g‘ri maqolalarga yo‘naltiradi; mualliflar nomi, jurnal nomi va nashr yili kombinatsiyasi ma’lum bo‘lgan hech bir adabiyotga mos kelmaydi; ayrim DOI havolalari olib boradigan maqolalarda esa hisobotda da’vo qilingan xulosalar chiqarilmagan.
Shundan so‘ng vakil ACCS tayangan tadqiqotlarga qo‘shimcha izoh berdi va yangi manbalarni taqdim etdi, biroq bu javobda ham xatolar bor edi.
ACCS hisobotdagi dastlabki iqtiboslarni tuzatish uchun taqdim etgan akademik maqolalar ro‘yxatida ayrim maqolalarning nashr yili, mualliflari va jurnal nomlari hisobotda dastlab keltirilgan iqtiboslar bilan mos kelmadi.
ACCS havola qilgan maqolalardan biriga go‘yoki 2025 yil mart oyida murojaat qilingan. Biroq ushbu tadqiqotning asosiy mualliflaridan biri The Guardian’ga maqola 2025 yil iyun oyida rasman e’lon qilinguniga qadar jamoatchilik uchun ochiq bo‘lmaganini tasdiqladi. U, shuningdek, ACCS dastlab maqolaning asosiy muallifi sifatida ko‘rsatgan “Jamil” ismli shaxs bu maqolada hech qachon ishtirok etmaganini va ACCS hisoboti maqola mazmunini ham noto‘g‘ri umumlashtirganini tasdiqladi.
Havola qilingan jurnalda topilmagan “Weber et al. 2011” manbasiga kelsak, vakil bu adabiyot Monash universiteti tomonidan olib borilgan tadqiqotda keltirilganini aytib, ushbu tadqiqotni The Guardian’ga taqdim etdi. Biroq ACCS taqdim etgan Monash universiteti maqolasida Weber familiyasi bilan imzolangan hech qanday manba yo‘q edi.
The Guardian hisobotning E va K qismlaridagi 4 ta havolada ularning manbasi ChatGPT ekanini ko‘rsatuvchi metama’lumotlar borligini aniqlaganidan keyingina vakil hisobotda haqiqatdan ham AI’dan foydalanilganini tan oldi.
Vakil havolalarda ChatGPT metama’lumotlari saqlanib qolgani sababli tashkilot aslida AI’dan foydalanilganini oshkor qilganini ta’kidladi. Bundan tashqari, ularning o‘zi to‘g‘ri bo‘lgani uchun buni muammo deb hisoblamasligini aytdi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, AI faqat ayrim paragraflar ifodasini ixchamlashtirish uchun ishlatilgan, dastlabki tadqiqotni olib borish yoki hisobotni yaratishda undan foydalanilmagan.
“Barcha havolalar tekshirildi va tasdiqlandi. Agar ularda beixtiyor xatolar bo‘lsa, buning uchun uzr so‘rayman, biroq butun jarayon insonlar tomonidan tekshirildi.”
Avstraliya federal hukumati bundan avval ham pudratchilarning hukumat uchun hisobot tayyorlashda AI’dan foydalanishiga salbiy munosabat bildirgan edi. Deloitte o‘tgan yili hisobotda xatolar aniqlangani sabab hukumat bilan tuzilgan 440 ming Avstraliya dollarlik shartnoma bo‘yicha to‘lovning bir qismini qaytargan (amaldagi kurs bo‘yicha taxminan 2,103 million yuan). Konsalting kompaniyasi ham AI’dan foydalanganini tan olgan.
The Guardian Wells idorasiga yo‘llagan savollar keyinchalik uning departamentiga yuborildi. Departament vakili o‘tgan juma kuni shunday dedi: “Departament quyida bayon etilgan masalalarni ko‘rib chiqmoqda va zarur bo‘lsa, ACCS bilan bog‘lanadi.”
Mahalliy vaqt bilan o‘tgan juma kuni bo‘lib o‘tgan Senat tekshiruvi tinglovida tegishli departament mansabdorlari ACCS bilan uchrashganini ma’lum qildi. ACCS hisobotdagi xatolar avval normal ishlagan ayrim havolalar keyinchalik ishlamay qolgani sabab yuzaga kelganini ta’kidladi. Biroq mansabdorlar bu da’voni mustaqil ravishda tekshirmaganini va havolalarni “qayta tekshirish juda qiyin” ekanini aytdi.
Mansabdorlarning so‘zlariga ko‘ra, 1000 sahifalik hisobotda iqtiboslarga tegishli qism atigi 26 sahifani tashkil etadi va unda “oz sonli xatolar” mavjud.
Departamentning birinchi yordamchi kotibi Sarah Vandenbroek shunday dedi: “ACCS bizga hujjat e’lon qilingan paytda barcha havolalar tekshirilgani va ular ishlaganini kafolatladi. Shuning uchun orada ayrim o‘zgarishlar yuz bergan bo‘lishi mumkin. Ular, shuningdek, ayrim havolalar ishlamay qolgan bo‘lsa ham, tegishli asl hujjatlar mavjudligi va iqtiboslar hanuz o‘z kuchida ekanini kafolatladi.”
Avstraliya Milliy universitetining Tartibga solish va global boshqaruv maktabi professori Christian Downie avval hukumatga yuborilgan, AI gallyutsinatsiyalarini o‘z ichiga olgan materiallarni tadqiq qilgan. Uning aytishicha, hukumat olgan hisobot yoki taqdim etilgan materiallarda soxta iqtiboslar borligi aniqlansa, bu xatolarga AI sabab bo‘lgan yoki bo‘lmaganidan qat’i nazar, hukumatni noto‘g‘ri qarorlar qabul qilishga olib kelishi va “jamoatchilikning hukumat idoralariga bo‘lgan ishonchini susaytirishi” mumkin.
U shunday dedi: “Odamlar hukumat bu masalani allaqachon ko‘rib chiqayotganiga ishonishi kerak. Kelajakda bunday holatlarning oldini olish uchun shartnoma bandlari va tegishli jazo choralaridan foydalanish talab etilishi mumkin.”
Mustaqil senator Fatima Payman shunday dedi: “O‘tgan yili AI chiqindilariga to‘la Deloitte hisoboti sabab yuzaga kelgan mojaro hukumat pudratchilarining hisobotlarda adabiyotlarga o‘zboshimchalik bilan havola berish amaliyotiga butunlay barham berishi kerak edi.” Uning aytishicha: “Hukumat ushbu hisobot uchun mas’ul pudratchidan uzr so‘rashni va pulni qaytarishni talab qilishi kerak.”