AQShda talabalarning uy vazifalarini bajarish, hatto butun insholarini yozib berish uchun sun’iy intellektdan foydalanishi juda keng tarqalgan. Ko‘plab maktablar ham talabalarga ma’lum doirada AI vositalaridan foydalanishga ruxsat beradi.
“The New York Times” nashrining mahalliy vaqt bilan 17-kundagi xabariga ko‘ra, tobora ko‘proq ekspertlar muammo faqat talabalar maqola yoza olishi yoki olmasligida emas, balki AI’ga uzoq muddat qaram bo‘lish ularning fikrlash qobiliyatini susaytirishi mumkinligidan xavotirda.
Kognitiv psixolog Ronald T. Kellogg “The New York Times”ga bergan intervyusida yozish fikrlash uchun ishlatiladigan texnologiya ekanini ta’kidladi. Uning fikricha, oddiy inshoni tayyorlash miya uchun xuddi ariq qazish tanaga keltiradigan charchoq kabi yuklama bo‘ladi. Muallif aniq so‘zlarni qayta-qayta izlaydi, tarqoq fikrlarni boshqalar tushunadigan tuzilishga soladi, so‘ng o‘z-o‘zini tahrirlash yoki boshqalarning fikr-mulohazalari orqali qarashlarini tinimsiz takomillashtiradi.
Shu sababli yozishni undagi fikrlash mehnatidan ajratib bo‘lmaydi. Mashina bu jarayonni inson o‘rniga bajarsa, talabalar nafaqat yozish va so‘z tanlashga ketadigan vaqtni tejaydi, balki aslida miya bajarishi kerak bo‘lgan mashqdan ham mahrum bo‘ladi.
Yozish allaqachon shakllangan fikrlarni qayd etishdan iborat emas. Yozish jarayonining o‘zi ishchi xotira, rejalashtirish qobiliyati va metakognitsiyani, ya’ni o‘z fikrlash jarayonini kuzatish va tushunish qobiliyatini rivojlantiradi.
Yozishga ko‘pincha ko‘plab romantik tasavvurlar bog‘lanadi, ammo amalda qalam tebratish yuqori darajadagi aqliy mehnatdir. Massachusets texnologiya instituti tomonidan shu yil boshida o‘tkazilgan tadqiqot ham AI yordamida insho yozganlarning miya faolligi butunlay mustaqil yozganlarnikidan past bo‘lganini aniqladi. Bundan ham e’tiborlisi, AI yordamida insho tayyorlagan ishtirokchilar o‘zlari hozirgina yozgan birorta jumlani ham eslay olmagan. Keyinchalik ulardan AI’siz qayta yozish so‘ralganida ham miya faolligi past darajada saqlanib qolgan.
“The New York Times” ta’kidlashicha, aksariyat odamlar, albatta, o‘z xohishi bilan “ariq qazishni” tanlamaydi, yozish ham xuddi shunday qiyin. Arizona davlat universitetining yozish bo‘yicha mutaxassisi, ta’lim psixologi Stiv Grem yozish jarayonining istalgan qismini AI’ga topshirish hech qanday oqibatsiz emasligini eslatdi.
“The New York Times” jurnalisti Dana Goldshteyn shundan kelib chiqib, agar yozish fikrlash bo‘lsa, kurash jarayonining istalgan qismini texnologiyaga topshirish idrok va hukm chiqarish erkinligining bir qismidan voz kechishni anglatishini ta’kidladi. Agar talabalar mashinadan o‘zlari uchun javobni bevosita berishini so‘rasa, ular biror narsaga aslida qanday qarashlarini qanday bilishi mumkin?
AQShdagi maktablar va universitetlar talabalarning AI’dan foydalanishini qanday cheklash masalasini qayta ko‘rib chiqishni boshladi. Ayrim maktablar qog‘oz-qalamda yozish va og‘zaki imtihonlarga qaytdi, boshqalari esa birinchi kurs talabalariga dars paytida raqamli qurilmalardan foydalanishni taqiqladi. Prinston universiteti kabi Ayvi ligasi oliygohlari hatto uzoq yillardan beri amal qilib kelgan ayrim faxriy qoidalar amaliyotidan voz kechib, talabalarga nazoratchisiz test va imtihon topshirishga ruxsat bermay qo‘ydi.
Biroz ijobiy jihati shundaki, ko‘plab talabalar ham topshirilgan adabiy asar tahlilini AI’ga yozdirish ta’lim jarayonining bir qismidan ixtiyoriy ravishda voz kechish bilan barobar ekanini anglay boshladi.
Universitetning uchinchi kurs talabasi “The New York Times”ga shunday dedi: “Agar bu juda qiyin matnlarni chinakam tahlil qilmasangiz, bunday qobiliyatni rivojlantira olmaysiz. Bu matnlar aslida qiyin bo‘lishi kerak.”